Date

Author

Şamil Bayraktar

Infrastructure

Celo Tanıtım Rehberi

Celo protokolü ve Celo Cüzdanı’na kapsamlı bir giriş: mobil öncelikli blokzinciri, ultra hafif istemci, sabit koinler, stabilite mekanizması ve herkes için finansal erişim.

celo-becomes-the-first-chain-to-support-local-currency-agentic-payments-with-rip

Reading time

7 minutes

Share

Copy link

cLabs Kolombiya’da Celo Cüzdan kullanıcı araştırması yaparken

Şu anda dünyanın finansal sistemi yaklaşık olarak her 3 yetişkinden 1’ini sistem dışında tutuyor. Aynı zamanda 2020 yılında 6 milyar akıllı telefon gelişmekte olan pazarlara yayılacak. Telefon ile erişim sağlanabilen kripto paralar dünyada bankacılık sistemi dışında kalan kişilerin finansal sisteme erişebilmelerini sağlama konusunda umut vadediyor.

Bu potansiyele rağmen, son 10 yılda kripto para birimleri bu topluluklara hala dokunabilmiş değil. Kripto paraların kullanımı birçok kişi için hala çok karmaşık ve kripto paraların fiyatlarındaki değişkenlik işletmelerin kripto para birimlerini ödeme olarak kabul etmesine mani oluyor. Buna ek olarak bankacılık sistemi dışında kalan topluluklar mobil operatörlerin veri kısıtlamaları sebebiyle çoğu zaman blokzinciri ağlarına erişemiyor.

Gelişen pazarlar ve gelişmekte olan ülkelerde — Tanzanya, Kolombiya, Arjantin, Meksika, Filipinler ve Kenya — yapılan kapsamlı araştırmalar sonucunda Celo, mobil öncelikli blokzinciri platformu ile birlikte basit bir akıllı telefona sahip olan herkesin erişebileceği finansal araçlar sunuyor. Bu platformda varlık transferi, kullanılan global teknoloji sayesinde geleneksel bankalara kıyasla çok daha hızlı ve çok daha az maliyet ile gerçekleştirilebilir. Kripto para birimlerinin tamamen programlanabilir olması sayesinde ise çeşitli finansal hizmetler maliyetli aracılar olmadan oluşturulabilir.

Celo ağı; Celo Dolar, yerel para birimleri, emtia tabanlı sabit koinler gibi değeri sabit birimler ekosistemini barındırabilen bir stabilite protokolüne sahiptir. cLabs ekibi, sabit para birimlerini SMS gönderir gibi kolayca gönderebileceğiniz Celo Cüzdanı’nı yarattı. Celo’nun tamamen açık kaynaklı olması sayesinde geliştiriciler dünyanın dört bir yanındaki insanlara fayda sağlayacak finansal uygulamalar ve hizmetler oluşturabilirler.

Eğer bir geliştirici, tasarımcı, hayalperest veya girişimci iseniz, herkes için refah sağlayacak olan yeni bir parasal sistemi oluşturma misyonumuza katkıda bulunabilirsiniz.

Celo’nun misyonuna dair bir video

Celo Teknolojisine Giriş

Bu bölüm, Celo protokolü ve Celo Cüzdanı’nın tasarımlarını açıklamaktadır. Bu teknolojinin sağlayabileceği şeyler için “Gerçek Dünyada Celo”ya atlayın.

İlk mobil ağ ve ultra hafif istemci

Celo üzerinde çalışmakta olan cLabs şirketi tarafından yapılan araştırmalar sonucunda hedef bölgelerdeki birçok akıllı telefon kullanıcısının veri kısıtlamaları yaşadığı ortaya çıktı. Bu veri kısıtlamaları Bitcoin ve Ethereum gibi ağlara ulaşmayı zorlaştırıyor. Celo, bu engelin üstesinden gelebilmek ve dünyadaki birçok katılımcıyı kazanabilmek için herkesin “ultra hafif” bir istemci aracılığı ve asgari veri gereksinimi ile Celo ağına bağlanabilmesini sağlayan yeni şifreleme teknikleri içerir.

Hafif istemci, insanların cihazlarında “tam düğüm (full node)” — ağın tüm işlem geçmişini barındıran bilgisayarlar — bağlantısı ile blockchain ağını kullanmasını sağlayan yazılımın bir parçasıdır. Hafif istemciler bağlantı kurabilmek için verileri tam düğümden edinir.

Celo protokolü diğer popüler blockchain ağlarıyla karşılaştırıldığında ağ ile senkronize edilmesi gereken veri miktarında 17.000 kat oranında azalma sağlar.

“Ultra hafif istemci”, Celo’nun çeşitli yerlerde yaşayan insanlar için çalışan ilk mobil ağı oluşturmaya yönelik araştırmalarının bir sonucudur (Marek bu yöntemlerin detaylarından Chorus One podcast’inde [24:43] bahsediyor).

Sezgisel kullanıcı deneyimi

Kripto para gönderme işlemleri genellikle varlıkları uzun kriptografik adreslere yönlendirmeyi gerektirir. Celo Cüzdanı, “adres tabanlı şifreleme” adı verilen bir teknikle bu işlemleri basitleştirir. Celo kullanıcıları basit bir doğrulama işlemi ile telefon numaralarını kriptografik bir adres ile eşleştirme imkanı bulur. Bu sayede kullanıcılar, Venmo ve MPESA gibi merkezi ödeme uygulamalarına benzer bir kullanım ile kişi listelerindeki herhangi biriyle işlem yapabilir.

Celo Cüzdanı, kullanıcıların kişi listelerinde olduğu halde henüz ağa katılmamış olan kişilere ödeme göndermelerine de olanak tanır. Celo Protokolü, ağa kayıtlı olmayan bir kullanıcıya varlık gönderildiği zaman alıcının telefon numarasına karşılık gelen kriptografik adresi ile eşleşene kadar varlığı muhafaza eder.

Saha araştırmaları sonucunda, işlem ücretlerini işlem yaptıkları para biriminden farklı bir para birimi ile ödemenin insanlarda karışıklığa yol açabildiği ortaya çıktı. Örneğin, Ethereum’da Dai sabit koin göndermek için işlem ücretini Ether olarak ödemeniz gerekir. Celo, kullanıcıların daha sezgisel bir deneyim yaşamaları için bu karışıklığı gidermek ve azaltmak amacıyla işlem ücretlerini işlem yaptıkları para biriminde ödemelerini sağlar.

Celo, kullanıcıların cep telefonu numaralarının dijital kimliğe ilk adım olarak kullanılmasını sağlar. Kullanıcılar bu mobil kimlik sayesinde ağda işlem yaptıkları kişi sayısına göre sistem içinde itibar kazanabilir. Bu itibar sistemi, insanların kredi geçmişleri oluşturmasını ve eşler arası (P2P) kredi ve sigorta gibi finansal enstrümanların oluşturulmasına olanak sağlar.

CELO, Celo Dolar ve Celo Rezervi

Cep telefonu olan herkesin kripto para birimlerini SMS gönderir gibi kolay bir şekilde göndermesini sağlamak planın ilk kısmıdır. Bir o kadar kritik olan başka bir nokta da, bu para birimlerinin en popüler kripto para birimlerinin günlük dalgalanmalarından etkilenmemesidir. Celo, bu problemi aşmak için diğer kripto para birimlerinden oluşan programlanabilir rezerv teminatı ile desteklenen sabit kripto para birimlerine sahiptir.

Celo rezerv ve sabit koin diyagramı

İlk Celo “sabit koini” 1 ABD dolarına sabitlenen Celo Doları (cUSD) olacak. İlk aşırı teminatlı rezerv desteği, Celo’nun kendi doğal varlığı olan; Bitcoin, Ether ve diğer kripto para birimleri gibi likit olan Celo (CELO) için oluşturulacaktır.

Celo Dolar ve CELO arasındaki işlem kolaylığı Celo Protokol algoritmasının programlanabilir tasarımının bir göstergesidir. Celo Doları, Celo’nun piyasa değerinde eder miktarı karşılığında satılabilir. Ayrıca tam tersine Celo da Celo Dolar değerince satılabilir. Bu işlem, protokol içerisinde oluşturulmuş merkeziyetsiz bir borsa (Uniswap adı verilen bir teknolojiden sonra modellenmiştir) yoluyla gerçekleşebilir.

Celo stabilite mekanizması nasıl çalışır?

Merkeziyetsiz Celo Protokolü, rezervini piyasanın Celo Dolar talebine uyacak şekilde sürekli dengeleyerek 1 dolara sabitliyor. Celo Dolar’a olan talepte yaşanabilecek keskin bir artış cUSD serbest piyasa fiyatını 1 doların üzerine çıkarabilir. Piyasada bulunan çok fazla miktardaki Celo Dolar fiyatı 1 doların altına düşürebilir. Her iki senaryoda da, protokol tarafından yönetilen Celo stabilite mekanizması çalışmaya başlar.

cUSD piyasa değerinin 1 doların altına düşmesi durumunda Celo Protokolü rezervde bulunan CELO’ları satar, piyasadan cUSD alarak arzı düşürür ve fiyatı sabitler. Fiyat 1 doların üzerinde olduğu zaman ise Celo Protokolü yeni cUSD basar, ardından bu cUSD’ler ile CELO satın alır ve fiyat yeniden sabitlenir. Arz ve talebe dayanan bu düzenli daralma ve genişlemeler sabit koinlerin amacı olan stabiliteyi destekler.

Hem arz genişlemesinde hem de arz daralmasında arbitrajörler küçük fiyat dalgalanmalarından faydalanabilmek için ters işlem yaparak kilit bir rol oynayacaklardır. cUSD bir borsada 1,02 dolara mı satılıyor? 1 dolara denk miktarda CELO’yu Celo rezervine gönderip yeni basılan cUSD’yi elde edin ve ardından 1,02 dolardan işlem gören borsada satın. cUSD 0.98 dolara mı satılıyor? Borsada 0.98 dolara satılan cUSD’yi satın alın ve bu cUSD’yi rezerve göndererek 1 dolar değerinde CELO elde edin. Arbitrajörler bu fırsatlardan faydalandığı sürece piyasa fiyatı daima 1 dolara tekrar dönecektir.

Celo stabilite mekanizması diyagramı
Ek stabilite mekanizmaları

Celo sabit koinlerine olan talep arttığında arz genişlemelerini ele almak kolaydır — Protokol yeni sabit koinleri basar ve bu sabit koinleri CELO karşılığında satar. Satıştan elde edilen gelirler Celo rezervini desteklediği sürece rezerv güçlenir.

Bunun aksine; Celo Dolar için yaşanacak bir talep düşüşünde, kullanıcılar (veya protokol arbitrajörleri) CELO karşılığında USD satabilir ve böylelikle Celo Dolar’ın genel arzını daraltabilir. Bu senaryoda, Celo Dolar almak için kullanılacak CELO rezervi yeterli görünmeyebilir. Rezervin piyasadan sabit koin almak için yeterli değere sahip olamadığı kadar büyük bir talep düşüşü yaşanması stabiliteyi korumayı oldukça zorlaştırır ve risk oluşturur.

Bu da rezervin, sabit koinlerde yaşanabilecek keskin talep düşüşleri ile başa çıkabilmek için yeterli değeri korumasının oldukça kritik olduğu anlamına gelir. Rezervin yeterli değere sahip olmasını sağlamak için, protokol rezerv değerinin dolaşımdaki sabit koin değerine göre belirlediği oranı korur.

Eğer rezerv değeri belirli bir oranın altına düşerse, protokol tüm CELO işlemlerinden transfer ücreti alabilir. Bu işlem ücretleri doğrudan rezervin artırılmasına yöneliktir. Benzer şekilde rezerv azaldığında ağı koruyan katılımcılara ödenen blok ödüllerinin bir kısmı rezervleri güçlendirmek için kullanılır.

CELO ve Proof of stake yönetimi

Celo stabilite protokolünün kritik bir rol oynamasının yanı sıra CELO, Proof of stake uzlaşımı ve yönetim modeli sayesinde paydaşların teşviklerini uyumlu hale getirir. Temsili demokrasiyi andıran bu modelde, ağın sürdürülebilmesi ve Celo Dolar’ın bir ödül olarak kazanılabilmesi için 100 doğrulayıcı (validator) seçilir (Celo’ya katkı sağlayanlar, sistemi daha fazla sayıda validatör için ölçeklendirme teklifinde bulundu).

CELO sahipleri, ağdaki asıl düğümler (veya makineler) olan, bağımsız ve bireysel doğrulayıcılardan oluşan gruplara oy verirler. Celo Protokolü, siyasi partilerde koltuk paylaşımı yaparken tercih edilen d’Hondt yöntemini kullanır ve doğrulayıcı grupların aldıkları oy sayısına bağlı olarak “doğrulayıcı hakkı” tanımlar. Toplamda sadece 100 doğrulayıcı hakkı mevcut olduğundan, doğrulayıcı grubundaki doğrulayıcı sayısından daha az “hak” tanımlanması mümkündür.

Doğrulayıcılar her dönem (başlangıçta ortalama her gün) için bir defa olmak üzere Celo Dolar ile ödüllendirilir. Doğrulayıcı grupların sahipleri bu ödüllerden pay alabilirler. Bir doğrulayıcının ödül kazanabilmesi için bu şartları sağlaması gerekmektedir:

  1. Celo kilitlemek, iptal edilebilecek bir teminat olarak verilir, doğrulayıcının yanlış davranışları olduğunda “kesinti” yaşanabilir.

  2. Bir doğrulayıcı grubuna kabul edilmek veya kendi doğrulayıcı grubunu oluşturmak (not: bir doğrulayıcı grubu oluşturmak için de CELO kilitlemeniz gerekmektedir).

  3. CELO sahiplerinden oy alan gruplar tarafından atanmak (yalnızca 100 adet doğrulayıcı hakkı olduğunu unutmayın, bu nedenle tüm doğrulama gruplarına “hak” tanımlanmamış olabilir), (yani uzlaşma mekanizması).

Seçildikten sonra doğrulayıcı düğümler; gerçekleşecek işlemleri doğrulamak ve işlemek, akıllı sözleşmelerin hesaplamalarını yapmak ve telefon numaraları ile cüzdan adreslerinin eşleştirilmesini sağlayan onay hizmetini çalıştırmaktan sorumludur.

Doğrulayıcıların maliyetlerini daha kolay takip edebilmeleri için ödemelerini Celo Dolar olarak alırlar, CELO kilitleyen ve doğrulayıcılara oy veren CELO sahipleri ise bu oylarının karşılığında “blok ödülü” olarak CELO kazanırlar. Bu sayede yönetime katılım teşvik edilir. Doğrulayıcılara ödül olarak verilen Celo Dolar karşılığında rezerve aynı miktarda CELO eklenir. “Blok ödülü” olarak verilen Celo ise altyapı ve Karbon dengeleme fonlarına tahsis edilmiştir.

(Celo yönetimi hakkında daha fazla bilgiyi buradan ve buradan bulabilirsiniz).

Teşvik uyumu ve protokol iyileştirme

CELO sahipleri, on-chain (zincirleme) yönetimine katılmaya ve ağı uzun vadede ayakta tutacak kararları almaya dolaylı olarak da teşvik edilmektedir. Bu süreçte paydaşlar ağı geliştirmek için farklı yöntemler önerebilirler. Değişiklik önerildikten sonra, teklifin uygulanıp uygulanmayacağına CELO sahipleri karar verir.

İki temel nokta şunlardır:

  • Yeni ve faydalı sabit para birimlerinin tanıtımı

  • Yeni kripto varlıklar ekleyerek tüm Celo rezervinin fiyat dalgalanmasını azaltmak

Celo rezerv oranı düştüğü zaman, CELO transferlerinden işlem ücretleri alınacağını ve normalde CELO sahiplerine dağıtılacak olan dönem ödüllerinin, rezervi desteklemek için kullanılacağını hatırlatalım. Fiyatlardaki aşırı dalgalanma, toplam değerde bir düşüşe neden olabileceği için CELO sahiplerinin rezerve hangi kripto varlıkların eklenmesi gerektiğini iyi düşünmeleri gerekir.

Aynı şekilde, rezerve talebi olmayan yeni bir sabit para birimi eklenirse, rezerv arzı daraltmak için varlık satmak zorunda kalır. CELO sahipleri, yalnızca gerçek talep oluşturacak yeni sabit para birimlerinin getirilmesini sağlayacak yönde oy vermeye teşvik edilmektedir.

Teknik iyileştirmeler

Nasıl ki CELO sahipleri ağı uzun vadede ayakta tutacak kararları almaya teşvik ediliyorsa inovatif paydaşlar da bunu geliştirmeye yardımcı olabilir.

Borsa üzerinden veya Celo’nun merkeziyetsiz borsasından Celo Dolar ile satın alınan az miktardaki CELO’nun kilitlenmesi ile yeni bir sabit para birimi önerisinde bulunulabilir. Stabil para birimleri Euro ya da Tanzanya şilini gibi bölgesel bir para birimine sabitlenmiş olabilir. Ayrıca rezervin stabilitesini artırabilecek yeni kripto varlıklar önerilebilir. Bu öneriler Celo on-chain yönetim süreci sonrası CELO sahipleri tarafından seçildiği takdirde ağ ekosistemini ve rezerv çeşitliliğini arttırır.

Benzer şekilde, geliştiriciler az miktarda CELO kilitleyerek teknik iyileştirme önerisinde bulunabilir. Eğer CELO sahipleri teklifin uygulanması yönünde oy verirse teklif gerçekleştirilir.

Gerçek hayatta Celo

Peki cep telefonu olan bütün kullanıcıların kullanabileceği, sabit para birimleri yaratan merkeziyetsiz bir ağ pratikte nasıl görünecek? Kar amacı gütmeyen GiveDirectly, Batı Afrika’daki aşırı yoksullara koşulsuz nakit transferleri sağlamak için Celo pilot programını yürütüyor.

GiveDirectly, Batı Afrika’daki bazı topluluklara ucuz Android telefonlar sağlayacaktır. Temin edilen telefonlar ve Celo Protokolü aracılığı ile pilot programa katılan kullanıcıların biriktirmeleri, arkadaşlarına göndermeleri ve alışverişte kullanmaları için koşulsuz Celo Dolar hibesi temin edilecektir.

Bu sadece bir pilot program olsa da bu teknolojinin geleceğini temsil ediyor. Eski finansal sisteme giriş engelleri — devlet kimliği ihtiyacı, banka şubelerine duyulan ihtiyaç vb. — basit bir cep telefonu ile aşılabiliyor. Geliştiriciler açık kaynaklı platformlarda uygulamalar — tasarruf, krediler, sigortalar ve yatırım araçları — geliştirdikçe, katılımcılar aynı finansal hizmetlere dünyanın her yerinden erişebiliyor.

Neden Celo?

Sabit değerdeki para birimlerine erişim sağlayan ve kullanımı kolay olan mobil uygulamalar sayesinde finansal sisteme dahil olmanın önündeki engelleri ortadan kaldırmak oldukça kolay. Peki neden bir banka hesabında tuttuğunuz fiat birimi 1:1 oranında sabit kripto para birimi oluşturmak gibi mevcut yöntemlerden birini kullanmıyorsunuz? Neden Celo daha karmaşık olan programatik yaklaşımı tercih ediyor?

Bu durum, kripto varlıkların, hükümet tarafından basılan paralardan daha fazla umut vadeden bir potansiyele sahip olmasından kaynaklanıyor. İnternetin ortaya bir içerik ekosistemi — email, bloglar, video yayınları, podcastler, tweetler — çıkarması gibi, kripto para birimleri ve blockchain teknolojisi de para ekosistemleri yaratabilir.

Harcamaya teşvik etmek için özel olarak tasarlanmış para birimleri oluşturulabilir (demuraj-bekleme ücreti olarak bilinen bir tutma komisyonu ile harcamaya teşvik edilebilir). CELO gibi uzun vadeli yatırım yapmak ve yönetimde söz hakkına sahip olmak için tasarlanmış bir çok para birimi oluşturulabilir. Buğday gibi tarih boyunca kullanılan emtia paralarının yeniden canlanmasına yol açan, üretimi bölgesel olan ve bir değere bağlı para birimleri oluşturulabilir.

Celo Kurucu Ortağı Sep Kamvar, paranın programlanabilir hale geldiğinden sonraki imkanları anlatıyor

Celo’nun programatik yaklaşımı, bu ekosistemleri mümkün kılar. Nasıl ki Celo, rezervini 1 Celo Dolar’ın fiyatını 1 dolara sabitlemek için kullanıyorsa; aynı mekanizma, bir para birimini bir varil petrol, bir kile buğdaya veya ölçülebilir bir değere sahip olan bir varlığa sabitlemek için de kullanılabilir. Para tamamen programlanabilir bir kod olduğunda, paranın ne olduğunu ve nasıl kullanabileceğimizi yeniden düşünebiliriz. Paranın deniz kabuklarında kâğıt parçalarına, kağıt parçalarından da tamamen dijital bir biçime evrildiği gibi, bu yaklaşımın bir sonraki evrimde — yeni “para ekosistemleri” — bize yol göstereceğine inanıyoruz.

Celo’nun bir parçası olun

Celo, herkesin başarılı olmasını sağlayacak finansal bir sistemin temeli olabilir. Sabit para birimi ekosistemini desteklemek, paranın ne olduğunu ve nasıl kullanıldığını yeniden düşünebilmek için bir yapı oluşturduk. Dünyanın her yerinden küçük büyük bütün paydaşların bu yeni parasal sistemin en iyi nasıl ilerleyeceğine karar vermelerini sağlayacak kapsayıcı bir yönetim sistemi oluşturduk.

Celo, oluşturduğu yapı ile bütün katılımcıları doğrulayıcı ve tam düğüm olma hakkında daha fazla bilgi edinmeleri için 4 Aralık 2019’dan itibaren The Great Celo Stake Off’a katılmaya davet ediyor.

The Great Celo Stake Off, potansiyel doğrulayıcıların Celo test ağı olan Baklava’yı deneyimlemeleri ve en iyi güvenlik çalışmalarını yapmaları için fırsat sunar. Dünyanın dört bir yanından katılan ekipler, Celo Mainnet lansmanına hazırlanırken ödül kazanmak için birbirleriyle yarışacaklar. Bu yarışma sayesinde katılımcılar, mainnet lansmanında bir Celo doğrulayıcısı olmak için gereken tecrübeyi (ve hatta potansiyel olarak CELO ödülü) kazanacaklar!

Celo ile ilgili gelişmeleri takip etmek ve topluluğun bir parçası olmak için Resmi Celo Türkiye Telegram kanalı’na katılmayı unutmayın.

Çevirmen: Şamil Bayraktar. Orijinal makale Vanessa Slavich’e aittir. Herkesin refahını sağlayacak finansal sistemi hep birlikte kurabiliriz.

Infrastructure

Stablecoins